असक्षम सारथि र भत्किँदो मानव संसाधन कतै नेपाली बैंक तथा वित्तीय जगत् ऐतिहासिक भूलको पुनरावृत्ति गर्दै त छैन:

असक्षम सारथि र भत्किँदो मानव संसाधन

कतै नेपाली बैंक तथा वित्तीय जगत् ऐतिहासिक भूलको पुनरावृत्ति गर्दै त छैन

नेपालको आधुनिक अर्थतन्त्रको विकासमा वित्तीय क्षेत्रको भूमिका अग्रपंक्तिमा आउँछ। वाणिज्य बैंक, विकास बैंक, फाइनान्स कम्पनी र लघुवित्त संस्थाहरू यसका मुख्य आधार हुन्। विपन्न नागरिकदेखि ठूला उद्योगसम्म पुँजी पुर्‍याउने पवित्र उद्देश्यका साथ यो क्षेत्र विस्तार भएको हो। सर्वसाधारणको निक्षेप सुरक्षित राख्नु र देशको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनु नै यसको मूल दर्शन हो।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालको समग्र बैंक तथा वित्तीय क्षेत्र एउटा अदृश्य संकटबाट गुज्रिरहेको छ। रुस-युक्रेन युद्ध, इजरायल-द्वन्द्व र अमेरिकाको आक्रामक मौद्रिक नीतिका कारण सिर्जना भएको विश्वव्यापी आर्थिक शिथिलताले अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई खलबल्याएको छ। यसैको बाह्य असर स्वरूप नेपालको आन्तरिक बजारमा पनि गम्भीर मन्दी छाएको छ। यद्यपि, बैंकिङ क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरूको दोष यी बाह्य परिस्थितिहरूलाई मात्र दिएर नेतृत्व उम्किन मिल्दैन। वास्तवमा, यो समस्याको मुख्य जड संस्थागत सुशासनको कमजोरी नै हो। यही सुशासन कमजोर हुँदा आज वित्तीय क्षेत्रको मानव संसाधनले चरम दबाब र चुनौतीपूर्ण कार्यसंस्कृतिको सामना गर्नुपरेको छ।

कुनै पनि वित्तीय संस्थाको सफलता त्यसको व्यवस्थापकीय नेतृत्व र निष्ठावान् जनशक्तिमा निर्भर हुन्छ। तर नेपाली बैंकिङ जगत्मा आज कर्मचारीको व्यावसायिक गरिमा निकै खस्किएको छ। यही मानवीय मूल्यको क्षयीकरण नै समग्र वित्तीय प्रणालीका लागि अहिले ठूलो चुनौती बनेको छ।

१. इतिहासको ऐना: नेपाल विकास बैंक (NDB) को पतन र नेतृत्वको स्खलन

कुनै पनि वित्तीय प्रणाली कसरी भित्रभित्रै खोक्रो बन्छ र पतनतर्फ धकेलिन्छ भन्ने बुझ्नका लागि हामीले अन्तर्राष्ट्रिय घटनाहरू हेरिरहनु पर्दैन, नेपालकै बैंकिङ इतिहासको पाना पल्टाए पुग्छ। यसका लागि नेपाल विकास बैंक लिमिटेड (NDB) को उदय र पतनको कथा एउटा जीवित उदाहरण हो। यो नेपालको बैंकिङ इतिहासकै पहिलो र सबैभन्दा चर्चित 'लिक्विडेशन' काण्ड थियो।

वि.सं. २०४७/२०४८ को आर्थिक उदारीकरणपछि नेपालमा निजी र वैदेशिक लगानीमा वित्तीय संस्थाहरू खुल्ने लहर चल्यो। सोही क्रममा १९ मार्च १९९८ मा दर्ता भई ३१ जनवरी १९९९ देखि NDB ले औपचारिक बैंकिङ कारोबार सुरु गर्‍यो। सुरुका दिनमा यसले सर्वसाधारणको अर्बौँ रुपैयाँ निक्षेप संकलन गरेर बजारमा ठूलो सम्भावना देखाएको थियो। तर यो bank कुनै बाह्य आर्थिक मन्दी वा अन्तर्राष्ट्रिय संकटका कारण डुबेको थिएन। यो त संस्थाभित्रकै उच्च व्यवस्थापकहरूको चरम असक्षमता र आन्तरिक सुशासनको विफलताको परिणाम थियो।

त्यस समयमा पर्याप्त व्यावसायिक निष्ठा कायम हुन नसक्दा, धितोको सही र वास्तविक मूल्याङ्कन हुन सकेन। संस्थाको सञ्चालन तहबाट केन्द्रीय बैंकका नीतिगत निर्देशनहरूको पालनामा उदासीनता देखियो, जसले गर्दा स्वार्थको टकराव (Conflict of Interest) र आन्तरिक कर्जा व्यवस्थापनमा गम्भीर विचलनहरू देखा परे। व्यवस्थापन र कार्यसम्पादन दुवै तहमा रहेका यस्ता क्रमिक कमजोरीहरूले गर्दा अन्ततः बैंकमा रु १ अर्ब ८ करोड बराबरको प्रणालीगत हिनामिना र वित्तीय क्षति हुन पुग्यो।

बैंकको पूँजी कोष ऋणात्मक बन्यो र खराब कर्जा (NPL) धान्नै नसक्ने गरी थुप्रियो। यसपछि नेपाल राष्ट्र बैंकको बोर्ड बैठकले ३ जुन २००९ मा यसको इजाजतपत्र खारेज गर्ने ऐतिहासिक निर्णय गर्‍यो। अदालतको कानुनी आदेशसँगै नेपालको बैंकिङ इतिहासमै पहिलो पटक कुनै बैंक पूर्ण रूपमा खारेज र सम्पत्ति लिलाम (Liquidation) मा गयो। व्यवस्थापनको अदूरदर्शिताले सिङ्गो बैंक मात्र डुबाएन, हजारौँ निर्दोष निक्षेपकर्तालाई सडकमा पुर्‍यायो।

विगतमा NDB जसरी कमजोर नेतृत्व र विचलित कर्मचारी संयन्त्रका कारण इतिहासमा बिलायो, आज ठ्याक्कै त्यही प्रवृत्तिको आन्तरिक विकृति वर्तमान बैंक, फाइनान्स र लघुवित्तहरूमा पनि सर्न थालेको आभाष मिलेको छ। यो समग्र अर्थतन्त्रकै लागि एउटा ठूलो चेतावनी हो। NDB को पतनबाट पाठ सिकेर वर्तमान वित्तीय क्षेत्रमा सुशासन सुदृढ गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।

२. संस्थाको अदृश्य जग: मानवीय पुँजी र व्यावसायिक गरिमा

बैंकिङ र लघुवित्त व्यवसाय केवल प्रविधिको सञ्जाल र वातानुकूलित कर्पोरेट भवन मात्र होइनन्। यो त मूलतः जनताको 'भरोसा' र 'विश्वास' मा अडिएको संवेदनशील सामाजिक उत्तरदायित्व हो। बैंक तथा फाइनान्स कम्पनीहरू आधुनिक कर्पोरेट अफिसहरूबाट सञ्चालन हुन्छन्। अर्कोतर्फ, लघुवित्त संस्थाहरू पूर्ण रूपमा 'डोर-टु-डोर' (घरदैलो) सेवामा आधारित छन्।

यस क्षेत्रको सफलता ग्राहकसँग प्रत्यक्ष जोडिने जनशक्तिको व्यावसायिक निष्ठामा अडिएको हुन्छ। यसमा फ्रन्ट-डेस्क कर्मचारी, कर्जा अधिकारी (Loan Officers), शाखा प्रबन्धक र फिल्ड सहायकहरू पर्दछन्। वित्तीय संस्थाका यी कर्मचारीहरू केवल वित्तीय आँकडा बढाउने मेसिन वा पैसा असुली गर्ने एजेन्ट होइनन्। उनीहरू त ग्राहक र ग्रामीण महिलाहरूका लागि वित्तीय साक्षरता सिकाउने शिक्षक र व्यावसायिक परामर्शदाता हुन्। तर विडम्बना ! आज समग्र वित्तीय क्षेत्रको EXPENSIVE मेरुदण्ड मानिने मानव संसाधन चरम कर्पोरेट दबाब र व्यवस्थापकीय अदूरदर्शिताको पहिलो सिकार बन्न पुगेको छ।

३. 'टार्गेट' को अन्धो दौड र यसको व्यावहारिक दुष्चक्र

नेपाल राष्ट्र बैंकले विभिन्न समयमा इजाजतपत्र (License) खुकुलो गर्दा बजारमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको सङ्ख्यात्मक विस्तार भयो। यसले गुणात्मक विकासको साटो अस्वस्थ र आक्रामक प्रतिस्पर्धा बढायो। संस्थाको उच्च व्यवस्थापन र सञ्चालक समितिमा "जसरी पनि नाफा कमाउने र बजार हिस्सा कब्जा गर्ने" अन्धो महत्त्वाकांक्षा जागृत भयो।

उच्च तहको यही महत्त्वाकांक्षा बिस्तारै तल्लो तथा मध्यम तहका कर्मचारीहरूमाझ 'टार्गेट' (Target) को अव्यावहारिक बोझका रूपमा ओर्लिन्छ। व्यवस्थापनले कर्मचारीको मूल्यांकन उसको इमानदारिता वा कर्जाको गुणस्तरका आधारमा गर्न छाडेको छ। अचेल केवल "कति कर्जा लगानी गर्‍यो वा कति निक्षेप तान्यो" भन्ने 'सङ्ख्यात्मक नम्बर' मात्र हेरिन्छ। यसले गर्दा वित्तीय अनुशासनको गम्भीर उल्लंघन हुन थालेको छ।

• आक्रामक कर्जा प्रवाह (Aggressive & Multiple Financing): आफ्नो जागिर जोगाउन र लक्ष्य पूरा गर्न शाखा कार्यालयका कर्मचारीहरू र लघुवित्तका फिल्ड कर्मचारीहरू चरम दबाबमा परेका छन्। जसका कारण उनीहरू ऋणीको वास्तविक भुक्तानी क्षमता नहेरी कर्जा प्रवाह गर्न र एउटै ग्राहकलाई धेरै वटा संस्थाबाट ऋण भिडाउन बाध्य हुन्छन्।
• एभरग्रिनिङ र नक्कली कागजी प्रक्रिया: टार्गेटको दबाब झेल्न र आफ्नो शाखाको खराब कर्जा लुकाउन 'एभरग्रिनिङ' (पुराना कर्जा तिर्न नयाँ कर्जा दिने प्रवृत्ति) बढ्दो छ। कतिपय अवस्थामा नक्कली कागजात बनाउने वा कागजी रूपमा मात्रै सदस्य देखाउने विकृति समेत मौलाउँदै गएको छ।
• आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीमा खिया: वित्तीय अनुशासनको अनुगमन गर्ने बलियो र निष्पक्ष संयन्त्र नहुँदा विकृति बढेको हो। ग्राहकहरूबाट कर्जा स्वीकृत गराइदिने बहानामा व्यक्तिगत स्वार्थ, कमिसनतन्त्र र वित्तीय विचलनका घटनाहरू भित्रभित्रै संस्थागत हुन थालेका छन्।

४. न्यून प्रतिफल, अतिरिक्त कार्यबोझ र नैतिक ह्रासको सवाल

बैंक, वित्तीय संस्था र लघुवित्तहरूको बाहिरी आवरण अति चम्किलो र आकर्षक देखिन्छ। तर तल्लो र मध्यम तहका कर्मचारीहरूको आन्तरिक कार्यवोझ र जीवनको यथार्थ उति नै सङ्घर्षपूर्ण छ। संस्थागत कार्यसम्पादनका क्रममा कर्मचारीहरूले उच्च कार्यदबाब र मानसिक कार्यबोझको सामना गरिरहनु परेको छ। कतिपय अवस्थामा घाम, पानी र हिलो नभनी बिहानैदेखि रातिसम्म फिल्डमा कुद्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। यसको तुलनामा उनीहरूको वास्तविक सेवा-सुविधा, पारिश्रमिक र वृत्तिविकासको अवसर निकै न्यून र उत्साहजनक छैन।

जब बजारको महँगी र न्यूनतम आवश्यकता पूरा गर्न वैधानिक आम्दानीले पुगन, तब समस्या सुरु हुन्छ। त्यसमाथि व्यवस्थापनबाट २४ सै घण्टा टार्गेट पूरा नगरे जागिर खोसिने मानसिक तनाव दिइन्छ। यस्तो अवस्थामा कर्मचारीहरूमा नैतिक विचलन आउने जोखिम उच्च रहन्छ। पछिल्ला दिनहरूमा विभिन्न वाणिज्य बैंक, विकास बैंक, फाइनान्स कम्पनी र लघुवित्तहरूमा वित्तीय अपराधका घटनाहरू बढेका छन्। ग्राहकको निक्षेप वा उठेको किस्ताको पैसा आफैँले चलाइदिने र काउन्टरबाटै नगद हिनामिना (Cash Embezzlement) हुने गरेका घटना यसैका उदाहरण हुन्। मानव संसाधन आफैँमा भ्रष्ट हुँदैन। यसलाई संस्थाको त्रुटिपूर्ण कार्यसंस्कृति, कमजोर प्रणाली र व्यवस्थापनको असक्षमताले नैतिक पतनको बाटोमा धकेल्छ।

५. वर्तमान बजारको ऐंठन: सुधार कि संकटको पुनरावृत्ति?

आजको वित्तीय बजारको समग्र परिस्थितिलाई गम्भीरतापूर्वक नियाल्ने हो भने एउटा चिन्ताजनक तस्बिर देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द र भू-राजनीतिक संकटको बाह्य प्रभाव त छँदैछ त्यसको अतिरिक्त खराब कर्जा (NPL) को ग्राफ अनियन्त्रित गतिमा उकालो लागेको देखिन्छ। बैंकहरूको वास्तविक नाफा संकुचित हुनुले स्थिति अझ गम्भीर बनाएको छ। कतिपय बैंक, फाइनान्स र लघुवित्तहरू अहिले आन्तरिक सञ्चालन खर्च धान्न संघर्षरत छन्।

यो अवस्था ठ्याक्कै विगतको नेपाल विकास बैंक (NDB) टाट पल्टिनु अघिकै गम्भीर संरचनात्मक संकट र दुर्दशा जस्तो देखिन थालेको छ। विगतमा NDB आन्तरिक बेथिति र खराब व्यवस्थापनका कारण बिस्तारै भित्रभित्रै खोक्रो बनेको थियो। उही पुरानो 'टार्गेटमुखी' दबाब दिइरहँदा जनशक्ति र ग्राहक दुवै मानसिक डिप्रेसनको सिकार भइरहेका छन्। यो अवस्थाले देशको समग्र बैंकिङ क्षेत्र पनि कतै NDB जस्तै विसर्जनको संघारमा पुग्ने त होइन भन्ने आशंका जन्माएको छ।

६. निष्कर्ष तथा आगामी मार्गचित्र: इतिहासको पाठ र रूपान्तरणको घडी

विगतमा आन्तरिक व्यवस्थापकीय कमजोरीका कारण नेपाल विकास बैंक (NDB) को अस्तित्व समाप्त भयो। यो सिंगो वित्तीय क्षेत्रका लागि एउटा कठोर र शाश्वत चेतावनी थियो। आज बैंक, वित्तीय संस्था र लघुवित्तहरूमा देखिएका समस्याहरूले सोही इतिहासको कालो छायालाई पुनः ब्युँझाउने आभास दिइरहेका छन्।

नेपालका कुनै पनि बैंक वा वित्तीय संस्थाले आगामी दिनमा पुनः NDB को जस्तो कलंकित नियति भोग्न नपरोस् र सर्वसाधारणको रगत-पसिनाको निक्षेप सधैं सुरक्षित रहोस्। यसका लागि नियामक निकायको प्रभावकारी र कडा सुपरिवेक्षण आवश्यक छ। साथै, bankको सञ्चालक समिति र उच्च व्यवस्थापनले दूरदर्शी नेतृत्व देखाउनु पर्दछ। अबको सुधार केवल कागजी नीति वा सफ्टवेयरको स्तरोन्नतिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यो जनशक्तिको मानवीय व्यवस्थापन र सुशासनको व्यावसायिक सबलीकरणमा केन्द्रित हुनुपर्दछ।

• १. गुणस्तरमुखी व्यावसायिक प्रणाली: कर्मचारीको कार्यसम्पादनको मूल्यांकन केवल कर्जा र निक्षेपको आकारमा मात्र आधारित हुनु हुँदैन। यो कर्जाको गुणस्तर, ग्राहकको वास्तविक आर्थिक प्रगति र वित्तीय अनुशासनको पालनाका आधारमा गरिनु पर्दछ।
• २. सन्तुलित कार्यवातावरण र न्यायोचित प्रतिफल: बैंक, वित्तीय संस्था र लघुवित्तहरूमा कार्यरत सम्पूर्ण जनशक्तिलाई बजारको महँगी अनुसार सम्मानजनक सेवा-सुविधा दिनु पर्दछ। काम र जीवनबीचको सन्तुलन तथा सुरक्षित कार्यवातावरण प्रदान गरिनु पर्दछ। यसले उनीहरूमा व्यावसायिक निष्ठा सधैं कायम राख्छ।
• ३. बलियो आन्तरिक सुशासन र नियामक सक्रियता: नेपाल राष्ट्र बैंकले समग्र बैंक, वित्तीय संस्था र लघुवित्तहरूको सुपरीवेक्षण प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार अझै सुदृढ र प्रविधिमैत्री बनाउनु पर्दछ। प्रत्येक संस्थाले आफ्नो आन्तरिक लेखापरीक्षण र 'चेक एण्ड ब्यालेन्स' को प्रणालीलाई स्वतन्त्र बनाउनु पर्दछ। सञ्चालक समिति र व्यवस्थापनबीचको स्वार्थको टकराव (Conflict of Interest) र 'इन्साइडर लेन्डिङ' लाई पूर्ण रूपमा रोकिनु पर्दछ।

समग्र बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको प्राणवायु हो। यसको मानव संसाधनलाई सुरक्षित र उत्तरदायी बनाउनु नै नेपालको आर्थिक भविष्यलाई सुरक्षित गर्नु हो। नेतृत्व तहले समयमै इतिहासको ऐना हेरेर आफ्ना कमिकमजोरीहरू सुधार्ने हो भने नेपाली बैंकिङ क्षेत्र सधैं सुरक्षित र विश्वसनीय रहिरहनेछ।