महाभारतको कथा: दाजुभाइको लडाइँ र यसको परिणाम,

महर्षि वेद ब्यासद्वारा रचित 'महाभारत' पूर्वीय इतिहासको सबैभन्दा महान् महाकाव्य हो। यो केवल एउटा पौराणिक युद्धको विवरण मात्र होइन। यो त मानव मनको ईर्ष्या, कूटनीति, राजनीति, र नैतिकताको सिङ्गो विश्वविद्यालय हो। हजारौँ वर्ष पुरानो यो कथाले आजको आधुनिक समाजलाई पनि जीवन जिउने कला र सही मार्ग देखाउँछ।

यस महाकाव्यको मुख्य केन्द्र कुरु परिवारभित्रको भयानक सत्ता सङ्घर्षको जीवन्त उदाहरण हो। धन, जमिन र अहंकारका कारण एउटै रगतका दाजुभाइहरू कसरी कट्टर शत्रु बने भन्ने यसले देखाउँछ। यो कथाले कुरुक्षेत्रको विनाशलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। एउटै परिवारभित्र अन्याय र लोभले सीमा नाघ्दा कुलको विनाश निश्चित हुन्छ भन्ने यसको मूल सन्देश हो।

१. कुरुवंशको उदय र इर्ष्याको बिउ:

♦ राजा पाण्डु र ऋषि श्राप:

हस्तिनापुरको नियम अनुसार जेठा धृतराष्ट्र अन्धा भएकाले माइला भाइ पाण्डुलाई राजा बनाइएको थियो। तर एकपटक शिकार खेल्ने क्रममा राजा पाण्डुबाट भूलवश एक ऋषिको वध हुन पुग्यो। सोही ऋषिको श्रापका कारण राजा पाण्डु आफ्नो राज्य त्यागेर प्रायश्चित्तका लागि रानीहरू सहित जङ्गलतिर लागे।

♦ धृतराष्ट्रको राज्याभिषेक र कौरव:

पाण्डु जङ्गल गएपछि र पछि त्यहीँ उनको मृत्यु भएपछि hस्तिनापुरको सिंहासन खाली भयो। त्यसपछि अन्धा धृतराष्ट्रलाई हस्तिनापुरको औपचारिक राजा बनाइयो। जेठो भएर पनि सुरुमा अन्धो भएकै कारण राजा बन्न नपाउँदा उनीभित्र एक प्रकारको हीनभावना र पुत्रमोह थियो। उनका सय छोराहरूलाई कौरव भनेर चिनिन थाल्यो, जसको नेतृत्व अहंकारी दुर्योधनले गरेका थिए।

♦ पाण्डवको दरबार आगमन:

जब राजा पाण्डुको मृत्यु भयो, त्यसपछि जङ्गलमै जन्मिएका पाँच पाण्डवहरूलाई हस्तिनापुर दरबारमा ल्याइयो। पाण्डवहरू सानैदेखि अत्यन्तै पराक्रमी, नम्र र धर्मानुरागी थिए। उनीहरूको यो उच्च गुणले गर्दा जनता र भीष्म पितामह (हजुरबा) माझ उनीहरूको लोकप्रियता तीव्र रूपमा बढ्न थाल्यो।

♦ ईर्ष्या र शकुनिको प्रवेश:

युधिष्ठिरको बढ्दो लोकप्रियता देखेर दुर्योधनको मनमा ईर्ष्याको आगो बल्यो। उसलाई आफ्नो भावी सिंहासन गुम्ने डर थियो। दुर्योधनका मामा शकुनिले भान्जाको यही कमजोरीको फाइदा उठाए। उनले पाण्डवहरू विरुद्ध हस्तिनापुर दरबारमा निरन्तर कुटिल षड्यन्त्रहरू बुन्न थाले। बाहिरबाट हेर्दा उनले भान्जा दुर्योधनलाई मद्दत गरेको जस्तो देखिन्थ्यो, तर भित्रभित्रै उनी आफ्नो परिवारको हत्याको बदला लिन सिङ्गो कुरुवंश (कौरव र पाण्डव दुवै) लाई नै सखाप पार्न चाहन्थे।

♦ लाक्षागृहको षड्यन्त्र:

शकुनिले पाण्डवहरू र उनीहरूकी माता कुन्तीलाई जिउँदै जलाउन लाहाबाट बनेको घर (लाक्षागृह) निर्माण गर्न लगाएका थिए। एक रात उनकै निर्देशनमा सो घरमा आगो लगाइयो। तर महात्मा विदुरको पूर्वसूचनाका कारण पाण्डवहरू सुरुङको बाटो हुँदै सुरक्षित रूपमा बाँचन सफल भए।

२. द्रौपदीको अपमान र वनवास:

♦ द्रौपदीसँग विवाह र इन्द्रप्रस्थ:

जङ्गलको अज्ञात बसाइका क्रममा अर्जुनले माछाको अाँखामा निशाना लगाएर द्रौपदीको स्वयंवर जिते। जब पाण्डवहरू द्रौपदीलाई लिएर कुटियामा फर्के, उनीहरूले बाहिरैबाट भने—"माता, हामीले आज एउटा ठूलो भिक्षा ल्याएका छौँ।" कुन्ती माता भित्र काम गर्दै थिइन्। उनले नहेरीकन भनिन्—"पाँचै भाइले आपसमा बाँडेर लेऊ।" माताको वचन खेर फाल्न नमिल्ने धार्मिक नियम थियो। त्यसैले द्रौपदी पाँचै पाण्डवकी साझा पत्नी बनिन्।

इन्द्रप्रस्थको निर्माण: पाण्डवहरू जीवितै फर्केपछि धृतराष्ट्रले उनीहरूलाई राज्यको सबैभन्दा उजाड र मरुभूमि जस्तो हिस्सा 'खाण्डवप्रस्थ' दिए। तर पाण्डवहरूले हरेस खाएनन्। उनीहरूले भगवान् श्रीकृष्ण र विश्वकर्माको सहयोगमा आफ्नो कडा मिहिनेतले त्यस मरुभूमिलाई स्वर्ग जस्तै सुन्दर इन्द्रप्रस्थ राज्यमा बदले। जब दुर्योधन इन्द्रप्रस्थको यो भव्य राजमहल घुम्न आयो, त्यहाँको वैभव, ऐश्वर्य र कूटनीतिक चमक देखेर कौरवहरू झन् बढी ईर्ष्यालु बने।

♦ कपटपूर्ण पासा खेल:

पाण्डवको सबै ऐश्वर्य खोस्नका लागि दुर्योधन र शकुनि मिलेर पासा खेल (द्यूतक्रीडा) को षड्यन्त्र रचे। युधिष्ठिरको पासा खेलको बानी थियो। सोही कमजोरीको फाइदा उनीहरूले उठाए। शकुनिको छलकपटका कारण युधिष्ठिरले आफ्नो धन, राज्य र भाइहरू समेत सर्वस्व हारे।

♦ भरीभराउ सभामा द्रौपदी चीरहरणको प्रयास:

जुवामा विवेक गुमाएका युधिष्ठिरले अन्तमा पत्नी द्रौपदीलाई पनि दाउमा राखेर हारे। बैरी दुर्योधनले द्रौपदीलाई भरीभराउ सभामा घिसार्न लगायो। दुर्योधनको आदेशमा दुःशासनले द्रौपदीको वस्त्र फुकाल्ने (चीरहरण) घोर नीच प्रयास गर्‍यो।

♦ लाज रक्षा र १३ वर्षको दण्ड:

संकटको त्यस घडीमा कसैले पनि मद्दत नगरेपछि द्रौपदीले श्रीकृष्णलाई पुकारिन्। भगवान् श्रीकृष्णले अनन्त साडी प्रदान गरेर उनको लाज रक्षा गर्नुभयो। यसै सभामा भीमले दुर्योधन र दुःशासनको बध गर्ने भीषण प्रतिज्ञा गरे। यस खेलको परिणामस्वरुप पाण्डवहरूले १२ वर्ष वनवास र १ वर्ष पहिचान लुकाएर अज्ञातवास भोग्नुपर्‍यो।

३. शान्ति प्रस्तावको विफलता र गीताको ज्ञान:

♦ ५ गाउँको अन्तिम माग:

कठोर १३ वर्षको सजाय पूरा गरेर फर्केपछि पनि पाण्डवहरूले युद्ध चाहेनन्। भगवान् श्रीकृष्ण आफैं शान्तिदूत बनेर हस्तिनापुर दरबार पुग्नुभयो। उहाँले पाण्डवहरूका लागि राज्य होइन, बस्नका लागि केवल ५ वटा गाउँ मात्र माग्नुभयो।

♦ दुर्योधनको हठ र युद्धको घोषणा:

अहंकारी दुर्योधनले भगवान् श्रीकृष्णको प्रस्ताव लत्याउँदै पाण्डवहरूलाई सुईको टुप्पो जति जमिन पनि बिनायुद्ध नदिने जिद्दी गर्‍यो। उल्टै श्रीकृष्णलाई बन्दी बनाउन खोज्यो। यस हठले गर्दा शान्तिका सबै बाटो बन्द भए र कुरुक्षेत्रमा महायुद्ध निश्चित भयो।

♦ अर्जुनको मोह र हतियार त्याग:

युद्धको मैदानमा दुवैतर्फका सेनाहरू आमनेसामने भए। विपक्षी सेनामा आफ्नै हजुरबुबा भीष्म, गुरु द्रोणाचार्य र दाजुभाइहरू देखेपछि अर्जुन चरम मानसिक पीडामा परे। उनले आफ्ना स्वजनमाथि हतियार उठाउन नसक्ने भन्दै धनुष भुइँमा बिसाए।

♦ श्रीमद्भगवद्गीताको उत्पत्ति:

अर्जुन अलमलमा परेपछि रथका सारथि बनेका श्रीकृष्णले उनलाई आत्माको अमरता, कर्म र कर्तव्यको दिव्य उपदेश दिनुभयो। यही ऐतिहासिक उपदेश नै आज संसारभर 'श्रीमद्भगवद्गीता' का रूपमा पूजनीय छ, जसले अर्जुनको मोह भङ्ग गर्‍यो।

४. कुरुक्षेत्रको १८ दिने महायुद्ध:

♦ दिन १-१० (भीष्म पितामहको अन्त्य):

महाभारतको युद्ध जम्मा १८ दिनसम्म चल्यो। सुरुका १० दिन इच्छा मृत्युकै वरदान पाएका आफ्नै हजुरबा पितामह भीष्मले कुरुवंशको प्रतिज्ञा रक्षाका लागि कौरव सेनाको नेतृत्व गर्दै पाण्डवहरूको व्यापक विनाश गरे। अन्ततः अर्जुनले शिखण्डीको आड लिई भीष्मलाई बाणै-बाणको ओछ्यान (शरशय्या) मा ढाले।

♦ दिन ११-१५ (चक्रव्यूह र अभिमन्युको बध):

भीष्म ढलेपछि गुरु द्रोणाचार्य सेनापति बने। उनले रचेको कठिन चक्रव्यूह तोड्न अर्जुनका वीर पुत्र अभिमन्यु एक्लै पसे। तर कौरवका महारथीहरूले अधर्मपूर्वक घेरेर सोह्र वर्षका वीर बालक अभिमन्युको क्रूरतापूर्वक हत्या गरे। पछि पाण्डवहरूद्वारा द्रोणाचार्य पनि मारिए।

♦ दिन १६-१७ (दानवीर कर्णको पतन):

द्रोणाचार्यपछि सूर्यपुत्र कर्ण कौरवका सेनापति बने। उनी परम दानवीर र अर्जुन बराबरकै धनुर्धारी थिए। तर पूर्वश्राप र छलकपटका कारण युद्धको अन्तिम समयमा उनको रथको पाङ्ग्रा जमिनमा भासियो। सोही असहाय अवस्थामा अर्जुनले बाण प्रहार गरी उनको बध गरे।

♦ दिन १८ (दुर्योधनको अन्त्य र महाप्रस्थान):

भीमले दुःशासनको छाती चिरेर द्रौपदीको अपमानको प्रतिज्ञा पूरा गरे। अन्तिम दिन भीम र दुर्योधनबीच गदा युद्ध भयो र भीमले दुर्योधनको तिघ्रा भाँचेर उसलाई परास्त गरे। युद्धमा कौरव पक्षको पूर्ण विनाश भयो। विजयी भए पनि पाण्डवहरूमा खुसी थिएन, किनकि अश्वत्थामाले राति शिविरमा पसेर द्रौपदीका पाँचै छोराहरूको हत्या गरिदिएका थिए। अन्ततः अभिमन्युका छोरा परीक्षितलाई राज्य सुम्पेर पाण्डवहरू हिमालयतर्फ महाप्रस्थान गरे।

♦ दिन १८ (दुर्योधनको अन्त्य र महाप्रस्थान):

भीमले दुःशासनको छाती चिरेर द्रौपदीको अपमानको प्रतिज्ञा पूरा गरे। अन्तिम दिन भीम र दुर्योधनबीच गदा युद्ध भयो र भीमले दुर्योधनको तिघ्रा भाँचेर उसलाई परास्त गरे। युद्धमा कौरव पक्षको पूर्ण विनाश भयो। विजयी भए पनि पाण्डवहरूमा खुसी थिएन, किनकि अश्वत्थामाले राति शिविरमा पसेर द्रौपदीका पाँचै छोराहरूको हत्या गरिदिएका थिए। अन्ततः अभिमन्युका छोरा परीक्षितलाई राज्य सुम्पेर पाण्डवहरू हिमालयतर्फ महाप्रस्थान गरे।

💡 यस लेखको मुख्य निचोड:(Family Lesson)

यस सिङ्गो महाभारतको महाकाव्यबाट प्राप्त हुने सबैभन्दा मुख्य निचोड नै "दाजुभाइ बीच मेलमिलाप नहुँदाको भयानक परिणाम" हो।

• कुरुवंशको सर्वनाश: दुर्योधनको सम्पत्तिप्रतिको लोभ, राज्य एक्लै हत्याउने ईर्ष्या र अहंकारले गर्दा अन्ततः सिङ्गो कुरुवंश सखाप भयो। अर्काको भाग खोस्न खोज्दा आफ्नो भएको पनि नास हुन्छ भन्ने यसले सिकाउँछ।

• बाहिरी शक्तिको घातक फाइदा: जब home भित्र दाजुभाइहरू आपसमा लड्छन् र असमझदारी बढाउँछन्, तब शकुनि जस्ता बाहिरी कुटिल तत्वले प्रवेश पाउँछन्। उनीहरूले आपसी सम्बन्धमा झन् विष घोलेर परिवारलाई सडकमा पुर्‍याइदिन्छन्।

• सम्पत्ति भन्दा सम्बन्ध र शान्ति ठूलो: युधिष्ठिरले युद्ध त जिते र सिंहासन पनि पाए। तर आफ्ना छोराहरू, नातागोता र भाइहरू गुमाएर जितेको त्यो मृत राज्यको कुनै अर्थ रहेन। अदालती मुद्दा वा लडाइँ जिते पनि पारिवारिक सुख सधैंका लागि गुम्छ।

धन, जमिन र भौतिक सम्पत्ति आज छ, भोलि माटोमा मिलेर जान्छ। तर दाजुभाइ बीचको आपसी प्रेम, त्याग र एकता नै परिवारको वास्तविक शक्ति हो। घरभित्र एकता भए संसारको कुनै पनि शकुनिले कुललाई भत्काउन सक्दैन।