हिमालको काखमा मुक्तिः

मुक्तिनाथको धार्मिक, सांस्कृतिक वैभव र यात्रा मार्ग

१. परिचय:

नेपाल विश्वका प्राकृतिक सौन्दर्य र आध्यात्मिक ऊर्जाले भरिपूर्ण देशहरूमध्ये एक हो। यहाँका हिमाल, नदी र कुना-कन्दराहरूमा अनगिन्ती देवी-देवताहरूको वासस्थान रहेको जनविश्वास छ। यिनै पवित्र स्थलहरूमध्ये हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित मुक्तिनाथ मन्दिर एक अत्यन्त महत्वपूर्ण र विश्वप्रसिद्ध तीर्थस्थल हो।

समुद्र सतहदेखि करिब ३,७१० मिटरको उचाइमा नेपालको हिमालपारीको जिल्ला भनेर चिनिने मुस्ताङको मुक्तिनाथ उपत्यकामा अवस्थित यो मन्दिर हिन्दु र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीहरूका लागि साझा आस्थाको केन्द्र हो। ऐतिहासिक र पौराणिक कालदेखि नै मानव मोक्ष प्राप्तिको पवित्र भूमिको रूपमा चिनिने मुक्तिनाथ क्षेत्र प्राकृतिक रूपमा जति विकट र मनमोहक छ, आध्यात्मिक रूपमा त्यति नै शक्तिशाली र गरिमामय छ। संसारकै सबैभन्दा उचाइमा रहेका मन्दिरहरूमध्ये एक मुक्तिनाथ मन्दिर अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रको एक प्रमुख हिस्सा पनि हो, जहाँ हरेक वर्ष नेपाल, भारत तथा विश्वका विभिन्न मुलुकबाट हजारौँको सङ्ख्यामा श्रद्धालु भक्तजन र पर्यटकहरू पुग्ने गर्दछन्।

२. मुक्तिनाथको शाब्दिक तथा पौराणिक अर्थः

'मुक्तिनाथ' शब्द दुईवटा संस्कृत शब्दहरू मिलेर बनेको छ। 'मुक्ति' जसको अर्थ मोक्ष वा जन्म र मृत्युकै चक्रबाट स्वतन्त्रता हुन्छ, र 'नाथ' जसको अर्थ स्वामी वा संरक्षक हुन्छ। यसरी मुक्तिनाथको शाब्दिक अर्थ "मुक्तिका देवता" वा "मोक्ष दिने भगवान" भन्ने हुन्छ।

हिन्दु धार्मिक ग्रन्थहरू जस्तै विष्णु पुराणको गण्डकी महात्म्य, रामायण, बराह पुराण र स्कन्द पुराणमा यस क्षेत्रलाई 'मुक्ति क्षेत्र' को रूपमा व्याख्या गरेको पाइन्छ।

पौराणिक मान्यता अनुसार यस स्थानमा आएर पूजा-आराधना गर्नाले र यहाँको पवित्र जल स्नान गर्नाले मानिसले आफ्ना जीवनका सम्पूर्ण पापहरूबाट मुक्ति पाई बैकुण्ठवास प्राप्त गर्दछ भन्ने मान्यता अझैसम्म कायम नै छ।

३. हिन्दु धर्ममा मुक्तिनाथको महत्त्व:

खास गरी हिन्दु धर्मको वैष्णव सम्प्रदायमा यस मन्दिरलाई अत्यन्त उच्च स्थान दिइएको छ। यस मन्दिरलाई भगवान विष्णुको निवास मानी 'मुक्ति नारायण' को रूपमा पूजा गरिन्छ। हिन्दु परम्परा अनुसार यो मन्दिर विश्वका १०८ दिव्य देश मध्ये एक हो। यसका साथै यसलाई भगवान विष्णुको आठ स्वयं व्यक्त क्षेत्रहरू (Svayam Vyakta Ksetras) मध्ये एक मानिन्छ, अर्थात् यो यस्तो ठाउँ हो जहाँ भगवान विष्णु आफैं प्रकट हुनुभएको थियो।

पौराणिक कथा अनुसार, भगवान विष्णुले ऋषि वृन्दाको श्रापबाट मुक्ति पाउनका लागि यस क्षेत्रमा निवास गर्नुभएको थियो। जालन्धर राक्षससँगको युद्धका क्रममा भएका घटनाहरूका कारण विष्णुले शालिग्राम शिलाको रूप धारण गर्नुपरेको थियो। त्यसैले मुक्तिनाथको ठीक तल बहने पवित्र कालिगण्डकी नदी संसारकै एकमात्र यस्तो नदी हो जहाँ पवित्र 'शालिग्राम' शिलाहरू पाइन्छन्। हिन्दुहरूले शालिग्रामलाई भगवान विष्णुको साक्षात् रूप मानेर घर-घरमा पूजा गर्दछन्। यस मन्दिर भित्र पद्मासन मुद्रामा रहेको भगवान विष्णुको मानवाकार धातुको मूर्ति रहेको छ।

यसका साथै, शक्तिवाद वा शाक्त सम्प्रदायमा पनि मुक्तिनाथको ठूलो महत्त्व छ। स्वस्थानी कथामा समेत वर्णन गरिए अनुसार सतीदेवीको अङ्ग पतन हुने क्रममा यहाँ उनको मुख वा मस्तिष्कको भाग पतन भएको विश्वास गरिएको छ। जसका कारण मुक्तिनाथलाई ५१ शक्तिपीठहरूमध्ये एक 'गण्डकी पीठ' को रूपमा पनि पूजा अर्चना गरिन्छ।

४. बौद्ध धर्ममा मुक्तिनाथको महत्त्व:

मुक्तिनाथ मन्दिर धार्मिक सहिष्णुता र सद्भावको संगम हो। बौद्धमार्गीहरूले यस मन्दिर र क्षेत्रलाई अत्यन्त श्रद्धाका साथ पूजा गर्दछन्। बौद्ध परम्परा अनुसार यस स्थानलाई 'छुमिङ ग्यात्सा' भनिन्छ, जसको अर्थ तिब्बती भाषामा "सय पानी" वा "सय झरना" भन्ने हुन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका अनुसार यो स्थान २४ तान्त्रिक पवित्र स्थलहरूमध्ये एक हो।

बौद्ध सम्प्रदायमा मन्दिरभित्रको मूर्तिलाई भगवानको रूपमा मात्र नभई करुणाका प्रतिमूर्ति बोधिसत्त्व 'अवलोकितेश्वर' (चेनरेजिङ) को रूपमा समेत पूजिन्छ। आठौँ शताब्दीमा तिब्बती बौद्ध धर्मका संस्थापक गुरु रिन्पोछेले तिब्बत जाने क्रममा यस क्षेत्रमा लामा समयसम्म ध्यान र साधना गर्नुभएको थियो र आध्यात्मिक सिद्धि प्राप्त गर्नुभएको थियो भन्ने जनविश्वास छ।

त्यसैले तिब्बती, लद्दाख, भुटान र नेपालका बौद्धमार्गीहरू गुरु रिन्पोछेको साधना भूमिको रूपमा यस ठाउँको दर्शन गर्न आउँछन्। मन्दिरको व्यवस्थापन र दैनिक पूजाआजामा हिन्दु पुजारी र बौद्ध आनीहरू (झुमा) मिलेर काम गर्ने अनौठो र उदाहरणीय परम्परा यहाँ जीवन्त रहेको छ।

५. मुख्य आकर्षणहरू र आध्यात्मिक क्रियाकलाप:

मुक्तिनाथ मन्दिरको परिसर भित्र धेरै विशेषताहरू छन् जसले यसको महत्त्वलाई अझ प्रगाढ बनाएका छन्।

१. १०८ मुक्तिधारा: मन्दिरको पछाडिपट्टि अर्धवृत्ताकार रूपमा गाईको मुखाकृति भएका १०८ वटा जलधाराहरू रहेका छन्। यी धाराहरूबाट निरन्तर चिसो र पवित्र हिमाली जल बगिरहन्छ। ज्योतिष शास्त्र अनुसार १२ राशि र ९ ग्रहको गुणनफल (१२ x ९ = १०८) का आधारमा १०८ सङ्ख्यालाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ। तीर्थयात्रीहरू यी १०८ वटै धाराको मुनिबाट दौडेर स्नान गर्दछन्। यो स्नानले शारीरिक र मानसिक रोगहरू निको हुने र आत्मा शुद्ध हुने विश्वास गरिन्छ।

२. मुक्ति कुण्ड: मन्दिरको अगाडि दुईवटा पवित्र पोखरीहरू छन्, जसलाई लक्ष्मी र सरस्वती कुण्डको नामले चिनिन्छ। १०८ धारामा स्नान गरिसकेपछि भक्तजनहरू यी कुण्डहरूमा आएर डुब्ने गर्दछन्।

३. ज्वालामाई मन्दिर: मुक्तिनाथ मन्दिरको नजिकै अवस्थित ज्वालामाई मन्दिर यहाँको अर्को ठूलो आकर्षण हो। यहाँ प्राकृतिक ग्याँसका कारण पानीको माथि ढुङ्गाको कन्दराबाट निरन्तर रूपमा नीलो ज्वाला बलिरहेको देखिन्छ।

यस स्थानमा सृष्टि सञ्चालनका पाँचै तत्वहरू—पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, र आकाश एकै ठाउँमा प्रत्यक्ष रूपमा विद्यमान छन्, जसलाई प्रकृतिको अद्भुत चमत्कार मानिन्छ।

६. पोखराबाट मुक्तिनाथ जाने यात्रा मार्ग:

विश्वको पर्यटकीय नगरी पोखराबाट मुक्तिनाथको यात्रा प्राकृतिक रूपमा निकै रोमाञ्चक, साहसिक र कतिपय अवस्थामा चुनौतीपूर्ण पनि छ। पोखराबाट मुक्तिनाथको सडक दूरी करिब १७० देखि १८० किलोमिटर रहेको छ। मुक्तिनाथको यात्रा मुख्यतया सडक मार्ग वा हवाई मार्ग दुवैबाट तय गर्न सकिन्छ।

१. हवाई मार्ग (By Air): यदि तपाईं छोटो र आरामदायी यात्रा चाहनुहुन्छ भने पोखरा विमानस्थलबाट मुस्ताङको जोमसोमसम्मको उडान लिन सक्नुहुन्छ। यो उडान करिब २० मिनेटको हुन्छ। उडानका क्रममा धौलागिरी र अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको अत्यन्तै मनमोहक दृश्य देखिन्छ। जोमसोम ओर्लिएपछि त्यहाँबाट मुक्तिनाथ मन्दिरसम्म पुग्नका लागि स्थानीय जीप वा बस सजिलै पाइन्छ, जसले करिब १ देखि २ घण्टामा रानीपौवा (मुक्तिनाथको फेदी) पुर्‍याउँछ।

२. सडक मार्ग (By Road): सडक मार्गबाट गरिने यात्रा निकै साहसिक र पहाडी मनमोहक दृश्यहरूले भरिपूर्ण हुन्छ। सडक मार्गको विस्तृत विवरण यस प्रकार रहेको छ:

• पोखरा देखि बेनी (म्याग्दी): यात्राको सुरुवात पोखराबाट हुन्छ। पोखराबाट मध्यपहाडी लोकमार्ग हुँदै पर्वतको कुश्मा र त्यसपछि म्याग्दीको सदरमुकाम बेनीसम्मको सडक खण्ड हाल कालोपत्रे र राम्रो छ। कुश्मामा एशियाकै अग्ला र लामा झोलुङ्गे पुलहरूका साथै बन्जी जम्प हेर्न सकिन्छ। पोखराबाट बेनी पुग्न सवारी साधन अनुसार करिब ३ देखि ३.५ घण्टासम्म लाग्छ।
• बेनी देखि घाँसा (मुस्ताङको प्रवेशद्वार): बेनीबाट अगाडि बढेपछि कहिँकतै बाटो कच्ची र अलिक चुनौतीपूर्ण हुन थाल्छ। यो बाटो कालिगण्डकी नदीको किनारै-किनार अगाडि बढ्छ। बाटोमा म्याग्दीको प्रसिद्ध गलेश्वर महादेव मन्दिर दर्शन गर्न सकिन्छ। अगाडि बढ्दै जाँदा तातोपानी (Tatopani) आउँछ, जहाँ प्राकृतिक तातोपानीको कुण्डमा नुहाउने सुविधा छ। त्यसपछि मुस्ताङ र म्याग्दी जिल्लाको सिमानामा पर्ने घाँसा बजार पुगिन्छ। बाटोमा संसारकै गहिरो अन्ध गल्छी र ३०० मिटर अग्लो मनमोहक रूपसे झरना (Rupse Waterfall) समेतको अवलोकन गर्न पाइन्छ।

घाँसा देखि जोमसोम: घाँसा बजार पार गरेपछि मौसम र भूबनोटमा पूर्ण परिवर्तन आउँछ। हरियाली डाँडाहरू हराउँदै जान्छन् र तिब्बती पठार जस्तो सुख्खा मरुभूमि जस्तो भूगोल सुरु हुनथाल्छ। त्यसपछि लेते, कालोपानी हुँदै प्रसिद्ध स्याउको बगैँचा भएको गाउँ मार्फा (Marpha Village) पुगिन्छ। मार्फाको स्थानीय स्याउका परिकार र वाइन निकै प्रसिद्ध छन्। त्यसपछि मुस्ताङको मुख्य व्यापारिक केन्द्र जोमसोम पुगिन्छ। बेनीबाट जोमसोम पुग्न करिब ५ घण्टा जति लाग्छ।

जोमसोम देखि कागबेनी र मुक्तिनाथ: जोमसोमबाट अगाडि बढेपछि बाटो कागबेनी (Kagbeni) तर्फ लाग्छ। युगौँ देखि कागबेनी पितृ श्राद्ध वा तर्पणका लागि पवित्र स्थान मानिन्छ, जहाँ कालिगण्डकी र कागखोलाको सङ्गम छ। कागबेनीबाट उकालो लाग्दै करिब १२ किलोमिटरको कालोपत्रे सडक पार गरेपछि रानीपौवा (Ranipauwa) पुगिन्छ। रानीपौवा नै गाडी जाने अन्तिम बिन्दु हो। यहाँ प्रशस्त होटल र धर्मशालाहरू छन्। रानीपौवाबाट करिब १५-२० मिनेट पैदल उकालो हिँडेपछि वा स्थानीय घोडा वा मोटरसाइकल चढेर मुक्तिनाथ मन्दिरको मुख्य परिसरसम्म पनि पुग्न सकिन्छ।

३. हेलिकप्टर यात्रा (Helicopter Tour): शारीरिक रूपमा अशक्त र वृद्धवृद्धाहरू वा विशिष्ट व्यक्तिहरूको यात्राका लागि पोखराबाट सिधै मुक्तिनाथसम्म हेलिकप्टर सेवा पनि उपलब्ध छ। यसले पोखराबाट करिब ४० देखि ४५ मिनेटमा मुक्तिनाथ मन्दिर पुर्‍याउँछ र दर्शन गराएर फिर्ता ल्याउँछ।

७. यात्रा गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू:

मुक्तिनाथ मन्दिर उच्च हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित भएकाले यहाँ जाँदा होस वा बस्दा तीर्थयात्रीहरूलाई 'लेक लाग्ने' अर्थात् एल्टिच्युड सिक्नेस (Altitude Sickness) को सम्भावना रहन्छ। त्यसैले यात्रा गर्दा पर्याप्त मात्रामा पानी पिउने, हिँड्दा हतार नगर्ने र आवश्यक घरेलु ओखती साथमा राखिराख्नु पर्छ।

जाडो महिनामा यस स्थानमा जानेहरूले चिसोबाट बच्नका लागि न्यानो कपडाहरू, थर्मकोट, र पन्जाहरू अनिवार्य बोक्नुपर्छ। बर्खाको समयमा पहिरो जाने जोखिम हुने हुनाले असोज-कार्तिक र चैत-वैशाखको समय मुक्तिनाथ भ्रमणका लागि सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ।

८. निष्कर्ष:

मुक्तिनाथ मन्दिर केवल एउटा धार्मिक संरचना मात्र होइन, यो मानव आस्था, ऐतिहासिक कला, र प्राकृतिक वैभवको अनुपम सङ्गम हो। हिन्दु र बौद्ध धर्मबीचको अनुपम सहिष्णुताको प्रतीक यो मन्दिरले हरेक आगन्तुकको मनमा शान्ति र आनन्दको सञ्चार गराउँछ।

पोखराबाट सुरु हुने मुस्ताङको यात्राले नेपाली भूगोलको विविधता, कालिगण्डकीको शालिग्राम गाथा, र हिमाली जनजीवनलाई नजिकबाट नियाल्ने सुनौलो अवसर प्रदान गर्दछ। जीवनमा एक पटक पुग्नै पर्ने र मोक्षको अनुभूति दिने यस पवित्र भूमिको संरक्षण, संवर्द्धन र प्रचार-प्रसार गर्नु हामी सबैको साझा कर्तव्य हुन आउँछ।