सुनको पिँजडाभित्रको रोदन र मानसिक शान्तिका चार मार्गः
सुनको पिँजडाभित्रको रोदन
वर्तमान समयमा मानिसको सफलता र अस्तित्वलाई केवल 'बैंक ब्यालेन्स र सामाजिक प्रतिष्ठा' को तराजुमा जोख्ने एउटा होडबाजी संसार भरी चलिरहेको छ। बिहान आँखा खुलेदेखि राति ओछ्यानमा नपुग्दासम्म मानिस एउटै धुनमा कुदिरहेको छ—कसरी धेरैभन्दा धेरै धन कमाउने? धेरैलाई लाग्न सक्छ, जसको घर जति ठूलो छ, उसको
खुसी पनि त्यति नै विशाल होला। जसको बैंक खातामा जति धेरै पैसा छ, उत्सुक मनमा त्यति नै धेरै शान्ति होला। यो भौतिकवादी संसारले मानव सुख र सम्पन्नतालाई एउटै तराजुमा जोखेको छ। तर, वास्तविकताको गहिराइमा पुगेर हेर्ने हो भने यो एउटा भ्रम मात्र हो। संसारका सबैभन्दा धनी मानिसहरू, जोसँग भौतिक विलासिताका सारा वस्तुहरू उपलब्ध छन्, उनीहरू नै आज संसारका सबैभन्दा बढी एक्लोपन, अशान्ति र मानसिक विक्षिप्तताको सिकार हुनेहरूमा पर्दछन्।अनगिन्ती धन र सम्पत्तिको थुप्रोमाथि सुतेका मानिसहरू बाहिरबाट सुखी देखिए पनि भित्रभित्रै एउटा सुनको पिँजडाभित्र छटपटाएको चरो जस्ता भएका छन्। पिँजडा फलामको होस् या खाँटी सुनको, आखिर त्यसले स्वतन्त्रता र आत्मिक आनन्दलाई बन्धक नै बनाउँछ।
धनले चाहिने सबै सुविधा किन्न सकिन्छ तर मानसिक सुख किन्न सकिँदैन भन्ने सत्यलाई यी तीनवटा मुख्य कारणहरूले पुष्टि गर्दछन्:
१. सम्बन्धहरूको मरुभूमि र अविश्वासको छाया:
अथाह धन सम्पत्ति भएका मानिसहरूको वरिपरि भीड त देखिएको हुन्छ, तर त्यहाँ साँचो आत्मीयता र निष्कपट प्रेमको खडेरी परेको भने देखिँदैन। उनीहरूको मनमा सधैं एउटा अदृश्य शङ्का घेरिएको हुन्छ, त्यो हो—"मलाई घेर्नेहरूले मलाई माया गरेका हुन् कि मेरो धनलाई?" यो शङ्काको कारण उनीहरूलाई आफ्नै छाया बारम्बार तर्साइरहेको हुन्छ। जब एउटा मानिसले कसैलाई पनि पूर्ण रूपमा विश्वास गर्न सक्दैन, तब उसको भित्री मन एउटा सुनसान मरुभूमिमा परिणत हुन्छ। करोडौँको रेसमी ओछ्यानमा सुतेर पनि उनीहरू रातभर अनिन्द्राको औषधि खान विवश छन्, किनकि संसारको महँगो ओछ्यानले निद्रा किन्न सक्दैन र पैसाले मनको बह पोख्ने साँचो सहारा मिल्दैन।
२. महत्त्वाकांक्षाको दलदल र कहिल्यै नसकिने दौड:
महत्त्वाकांक्षा एउटा यस्तो आगो हो, जसमा जति इन्धन थप्यो, यो त्यति नै ठूलो भएर दन्किन्छ। एउटा लक्ष्य पूरा भएपछि अर्को, र त्योभन्दा ठूलो साम्राज्य खडा गर्ने महत्त्वाकांक्षाको जन्म हुन्छ। धन सम्पत्ति जोड्ने यो दौड कहिल्यै रोकिँदैन। धनी मानिसहरू अक्सर "अझै धेरै" कमाउने र आफ्नो साम्राज्य जोगाउने चिन्ताको दलदलमा यसरी फस्छन् कि उनीहरूले आफू बाँचिरहेको वर्तमान क्षणलाई नै बिर्सिन्छन्। वास्तवमा खुसी सधैं वर्तमानमा मात्र मिल्छ, तर उनीहरूको मन कि त विगतको नोक्सानीको डरमा छटपटाइरहेको हुन्छ, कि त भविष्यको थप प्राप्तिको दाउपेचमा रुमलिरहेको हुन्छ।
३. अस्तित्वको शून्यपन र अर्थहीन गन्तव्य:
वास्तवमा भन्ने हो भने एकजना गरिब वा मध्यमवर्गीय मानिस भाग्यमानी हुन्छ, किनकि उसको जीवनमा एउटा मात्र आशा हुन्छ। केवल ऊ "भολि पैसा कमाएर आफ्ना दुःखहरू टार्नेछु" भन्ने एउटा मीठो सपनामा बाँचिरहेको हुन्छ। तर, जसले संसारका सबै भौतिक सुखहरू भोगिसकेको छ, उसले जीवनको उत्तरार्धमा एउटा भयानक र रित्तो सत्यको सामना गर्नुपर्छ—"मैले जे चाहेँ, त्यो सबै पाएँ, तर तैपनि म भित्रबाट किन यति खोक्रो र उदास छु?" जब पैसाले भित्री आत्मालाई आनन्द दिन सक्दैन, तब मानिस चरम निराशाको यस्तो डरलाग्दो भुमरीमा खस्छ, जहाँबाट निस्कने कुनै बाटो देखिँदैन। सबै कुरा भएर पनि केही नभएको जस्तो लाग्ने यो 'अस्तित्वको शून्यपन' अपराध बिनाको संसारकै सबैभन्दा ठूलो मानसिक सजाय हो।
आफूले कमाएको धनले खुसी दिँदैन भने वास्तविक मानसिक शान्ति कहाँ पाइन्छ त? मानसिक शान्ति संसारको कुनै पनि बजारमा किन्न पाइने वस्तु होइन। यो त हामीले आफ्नो भित्री चेतना, सोच र आफ्ना दैनिक बानी, व्यवहारहरूबाट मात्र कमाउन सक्छौँ। आफैमा अशान्त मनलाई शान्तिको शीतल छहारी दिन यी ४ बानीहरूलाई जीवनमा उतार्नु आवश्यक छ।
१. सन्तोष र कृतज्ञताको परम सुवासः
मानव जातिको दुःखको मूल जरो हामीसँग "केही छैन" भनेर रुनु, छटपटिनु र चौबीसै घण्टा आफैमा गुनासो गरिरहनुमा लुकेको छ। हामीले आफूले, आफैलाई कदर गर्न पूरै बिर्सिसक्यौँ। मानसिक शान्ति कमाउने पहिलो पाइला हो—आफैमा कृतज्ञ हुनु। हरेक बिहान जब हाम्रो आँखा खुल्छ, यो सुन्दर संसार देख्न पाएकोमा र फेरि एकपटक सास फेर्न पाएकोमा प्रकृति वा परमात्मालाई धन्यवाद दिने बानी बसालौँ।
आफ्नाभन्दा अग्ला महलहरूलाई हेरेर मनलाई डाह र ईर्ष्याको आगोमा जलाउनु भन्दा, कहिलेकाहीँ सडकको किनारामा चिसो भुइँमा भोकभोकै रात काट्न विवश ती पिलपिल आँखाहरूलाई नियाल्नुहोस्। यदि तपाईंसँग ओत लाग्ने एउटा सानो house छ, खाने रासन छ र शरीर ढाक्ने एकसरो कपडा छ भने, तपाईं यो संसारका करोडौँ, करोड मानिसभन्दा भाग्यमानी हुनुहुन्छ। जब मनमा सन्तोषको फूल फुल्छ, तब लोभको आँधी आफैँ शान्त भएर जानछ।
२. अपेक्षारहित निष्काम कर्मको शीतलताः
हामी मानव जातिमा एउटा ठूलो कमजोरी छ—हामी जब कसैलाई सानो सहयोग गर्छौँ, कसैलाई प्रेम गर्छौँ वा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्छौँ, तब तुरुन्तै त्यसको बदलामा फल, प्रशंसा वा सम्मानको ठूलो अपेक्षा राख्छौँ। जब हामीले सोचेजस्तो प्रतिफल वा धन्यवाद पाउँदैनौँ, तब हाम्रो मन सिसा फुटेझैँ फुट्छ र त्यहीँबाट गहिरो मानसिक अशान्तिको सुरुवात हुन्छ।
शान्त रहने बानी बसाल्नुको अर्थ हो—आफ्नो काम इमानदारिताका साथ गर्नु, तर फलको आशामा मनलाई बन्धक नबनाउनु। खोलामा पानी बगेजस्तै निस्वार्थ भावले अरूको सेवा र आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दै जानुहोस्। जसले कसैबाट, कहिल्यै कुनै पनि अपेक्षा राख्दैन, उसलाई यो संसारको कुनै पनि नराम्रो व्यवहारले चित्त दुखाउन सक्दैन।
३. ध्यान, मौन र आत्म-संवादकोछहारी:
२१ औं शताब्दीको यो संसार यति धेरै कोलाहलपूर्ण छ कि हामी बाहिरका हजारौँ आवाज र सामाजिक सञ्जालको भिडमा हराएका छौँ। हामी अरू सबैका कुरा सुन्छौँ, तर आफ्नै मनको रोदन र आफ्नो भित्री धड्कन सुन्न असमर्थ छौँ। चौबीसै घण्टाको यो दौडधुपले हाम्रो मस्तिष्कलाई एउटा यस्तो स्वचालित मेसिन बनाइदिएको छ, जसको 'स्वीच' कहिल्यै बन्द गर्न सकिँदैन।
यसबाट मुक्ति पाउन हरेक दिन कम्तीमा १५ देखि २० मिनेट पूर्ण मौन बस्ने बानी बसाल्नुहोस्। डिजिटल संसारबाट टाढा रहेर, आँखा चिम्लेर आफ्नै श्वासप्रश्वासलाई नियाल्नुहोस्। ध्यान भनेको संसारबाट भागेर जङ्गल पस्नु मात्र होइन, बरु आफ्नै भित्री संसारको गहिराइमा पुगेर आफूलाई नियाल्नु हो। जब तपाईं मौनताको शरणमा जानुहुन्छ, तब मनका विकारहरू, रिस, ईर्ष्या र चिन्ताका छालहरू बिस्तारै एकत्रित हुँदै जान्छन्।
४. क्षमाशीलता र त्याग्ने कला (The Art of Letting Go):
हामी विगतमा कसैले गरेको गल्ती, कसैले दिएको धोका वा चित्त दुखाएका पुराना कुराहरूलाई मनमा पत्थरको भारी बनाएर आजीवन बोकिरहन्छौँ। "उसले मलाई वर्षौँअगाडि यसो भन्यो, म उसलाई मरे पनि माफी दिन्नँ" भन्दै प्रतिशोध र घृणाको आगोमा आफैँ जलिरहेका हुन्छौँ। याद राख्नुस्, रिस र ईर्ष्या यस्तो विष हो, जुन पिउँछौँ आफैँ तर कोही मर्छ कि भनेर अरूको बाटो हेरेर बसिरहेका हुन्छौँ। अरूलाई घृणा गरेर हामी उनीहरूलाई सजाय दिइरहेका हुँदैनौँ, बरु आफ्नै मानसिक शान्ति नष्ट गरिरहेका हुन्छौँ।
मानसिक शान्तिका लागि चौथो र सबैभन्दा कठिन तर परम आवश्यक बानी हो—क्षमा दिनु र पुराना कुराहरूलाई त्याग्नु। अरूलाई क्षमा दिनु भनेको उनीहरूको गल्तीलाई सही भन्नु होइन, तर उनीहरूको गल्तीको सजाय आफ्नो पवित्र मनलाई नदिनु हो। विगत त बितिसक्यो, त्यो कहिल्यै फर्किएर आउँदैन। पुराना नराम्रा सम्झनाहरूको मुठ्ठीलाई खोल्नुहोस् र त्यसलाई हावामा फेरि भेट्न नसकिने गरी उडाइदिनुहोस्।
ग. निष्कर्षः
संसारको कुनै पनि बैंक यस्तो छैन जहाँ 'मानसिक शान्ति' र 'खुसी' नामको मुद्रा साट्न पाइयोस्। यदि पैसाले शान्ति पाइने भए संसारका ठूला-ठूला अर्बपतिहरू अनिन्द्राको औषधि खाएर सुत्नुपर्ने थिएन। पैसा जीवन चलाउनका लागि आवश्यक छ, तर जीवन नै पैसा होइन।
बाहिरी सम्पत्ति र अरूलाई देखाउने कृत्रिम सुख कमाउने अन्धो दौडमा आफ्नो यो अमूल्य र भित्री जीवनलाई कहिल्यै गुमाउनेतर्फ नलाग्नुहोस्। यो धर्ती हाम्रो बसाइको केही वर्षे एउटा छोटो मुकाम मात्र हो। भोलि जब यो धर्तीबाट हाम्रो बिदाइको समय आउनेछ, तब हामीले कमाएको अर्बौँको बैंक ब्यालेन्स र महल यही माटोमा छोडिने छ। यहाँबाट जाँदा हामीसँगै जानेछ त केवल एउटा शान्त, पवित्र, निष्कपट र आनन्दित आत्मा र हामीले संसारलाई बाँडेर गएको निस्वार्थ प्रेम।
Comments
Post a Comment