मरुभूमिको जागीर:जहाँ पैसा पलायो, नेपालमा परिवार हरायो;

एक समय यस्तो थियो, जब हाम्रा गाउले बस्तीहरू केवल भूगोलका टुक्राहरू थिएनन्; ती त मानबिय आत्मीयता, संस्कार र परमपराका जीवन्त सम्बन्धहरूको सुन्दर फूलबारी थिए। बिहानै लालुपाते,सुनाखरी जस्ता फुल फुल्ने पहाडी खोँचहरूमा भालेको पहिलो डाँकोसँगै ब्युँझने गाउँको दैनिकी, असारे रोपाईंमा हिलो छ्यापाछ्याप गर्दा गुञ्जने असारेभाका, र तिहारको ओसिलो साँझमा देउसी-भैलोले जुरुक्कै उठ्ने पुर्खाको आँगन आजकल निकै सुनसान देखिन्छ। वैदेशिक रोजगारीको एउटा यस्तो विरही आँधी,जसले गाउँको त्यो मौलिक suwas र ऊर्जाशील तन्नेरीहरूलाई एकाएक उडाएर लगिदियो। आज हाम्रा गाउँहरू, गाउँ जस्ता रहेनन्, ती त केवल स्मृतिमा बाँचेका वृद्धवृद्धाहरूको ओभानो आँसु र परदेशिएका छोराछोरीहरूको बाटो हेरिरहेका उजाड बस्ति र रित्ता भित्ताहरू जस्ता भएका छन।

ऋणको चर्को भारीले थिचिएर, एउटा कलिलो युवा जब त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको त्यो niसासिँदो लामो लाइनमा उभिन्छ, तब迫 उसको मनमा देश छोड्नुको पीडा भन्दा बढी परिवारको ओठमा मुस्कान फर्काउने एउटा रङ्गीन सपना मुस्कुराइरहेको हुन्छ। ऊ खाडी क्षेत्रको ५० डिग्रीको राप र अरबको तताउने पट्यास लाग्दो मरुभूमिमा आफ्नो रगतलाई पसिना बनाएर बगाउँछ। गगनचुम्बी महलहरूमा रङ रोगन गर्दा वा तातो बालुवामा इँटाहरू थुपार्दा, उसले गाउँमा रहेको आफ्नो त्यो सानो खरको झुपडी र त्यसभित्र हाँसिरहेका आफ्ना अमा,बा, श्रीमती अनि तोतेबोली बोल्ने छोराछोरीलाई सम्झिएर मन बहलाउँछ। तर, विडम्बना! परदेशको त्यो चमकले घरमा पैसाको खोलो त बगाउँछ, तर त्यही पैसा र लामो दूरीले उसको सुखद् पारिवारिक जगलाई भित्रभित्रै धमिराले झैं खाइदिन्छ।

सबैभन्दा ठूलो बज्रपात त त्यतिबेला बज्रन्छ, जब अरबको तातो बालुवामा एउटा विवश श्रीमान् परदेशमा निन्द्रा नभनी, भोक नभनी कठोर काममा खटिरहँदा, यता भने आफ्नो गाउँको घर र सम्बन्धहरू छिन्नभिन्न भइसकेका हुन्छन। प्रत्येक महिनामा बैंकको खातामा पैसा त जम्मा हुन्छ, तर वर्षौंदेखिको त्यो पवित्र वैवाहिक सम्बन्धको त्यान्द्रो बिस्तारै एक आपसको शंका,अविश्वास र संशयको भुमरीमा परेर टुट्न पुग्छ। अभावमा समेत सँगै बाँच्ने कसम खाएका ति मनहरू, जब पैसाको प्रलोभन र आजकलको सामाजिक विकृतिको चक्रव्यूहमा फस्छन्, तब हाँसिरहेको संसार एकाएक मरुभूमि झैं उजाड बन्छ। नेपाली अदालतका चिसो कोठाहरूमा थुप्रिएका ति तात्तातो सम्बन्धविच्छेद (Divorce) का फाइलहरू र गाँउभरी लथालिङ्ग भएका घरहरू यसैका तीता साक्षी हुन। श्रीमान् परदेशमै हुँदा श्रीमतीले घर छोडेका, वा वर्षौंपछि श्रीमान् घर फर्कँदा रित्तो आँगन, ओइलाएको सिन्दूर र ताल्चा लागेको ढोका मात्र बाँकी रहेका कारूणिक कथाहरूले आज नेपालका घरका भित्ताहरू रोइरहेका छन।

© सामाजिक तथा साहित्यिक संस्मरण • ग्रामीण नेपालको तीतो यथार्थ

यस प्रकारका पारिवारिक विखण्डनको सबैभन्दा ठूलो र अमिट चोट ती अबोध बालबालिकाहरूको मानसपटलमा परिरहेको छ। भिडियो कलमा मात्र देखिने बाबुको अनुहार हेरेर हुर्किएका ती निर्दोष आँखाहरूले बाबुको न्यानो स्पर्श र अभिभावकत्व कहिल्यै पाउन सकेनन। मरुभूमिको बन्दी जस्तो बाउ र पारिवारिक तनाव तथा बसाइँसराइको कोलाहलमा हराउँदा, ती बालबालिकाहरूको बाल्यकाल अपरिचित स्थानमा अनाथ जस्तै बन्न पुग्छ। पैसाले आधुनिक सुख-सुविधा, महँगो मोबाइल र ब्रान्डेड लुगा त दिएको छ, तर यसले एउटा बालकको हराएको बाल्यकाल, संस्कार र आमाबुबाको न्यानो काख कहिल्यै फिर्ता दिन सक्दैन। परिणामस्वरूप, पारिवारिक संस्कारको अभावमा कतिपय युवा पुस्ताहरू कुलत र गलत संस्कारको गहिरो खाडलमा जाकिँदै गइरहेका छन।

आज गाउँघरका सुन्दर पुर्ख्यौली बिति तथा घरहरू कुरुप भग्नावशेषमा परिणत भइरहेका छन। बेंसीका लहलहाउँदा फाँटहरू वनमारा र झाडीले भरिएका छन। आजकल कतिपय गाउँमा कसैको मृत्यु हुँदा शव उठाउने र घाटसम्म लैजाने २,४ जना युवासम्म भेट्न मुस्किल पर्छ। सेतै कपाल फुलेका, काँपिरहेका हातहरूमा लौरोको सहारा लिँदै वृद्ध बुबाहरू छिमेकीको मलामी जान बाध्य छन। जुन काँधहरू छोराको सहारामा आराम गर्नुपर्ने थियो, तिनै काँधहरू आज एक्लोपनको भारी बोकिरहेका छन। चाडपर्वहरू आउँछन, तर पहिला जस्तो गाउँ हाँस्दैन। दशैंको टीकामा आमाको हात काँप्छ, किनकि अक्षता लगाइदिने निधार हजारौं माइल टाढा कतै हराइरहेको हुन्छ।

यो कथाको सबैभन्दा ठूलो र हृदयविदारक त्रासदी त तब हुन्छ, जब गाउँ र घर उज्यालो बनाउने सपना बोकेको त्यही तन्नेरी, एउटा काठको बन्द बाकसमा विमानस्थलको कार्गो टर्मिनलमा ओर्लिन्छ। उक्त बाकस गाउँको आँगनमा आइपुग्दा सिङ्गो गाउँ स्तब्ध हुन्छ। वृद्ध आमाको चित्कार र जवानीमै सिन्दूर पुछिएकी श्रीमतीको रोदनले पथ्थरको मन भएकाहरूको पनि आँसु थामिँदैन। बन्द बाकसभित्र सुनौलो सपना सजायको त्यो निष्प्राण शरीर जति शान्त हुन्छ, त्यति नै त्यसले एउटा जिउँदो परिवारलाई सधैंका लागि मृत बनाइदिन्छ।

तिनै युवाले पठाएको रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रको जग त धानेको होला, तर यसले नेपाली समाजको आत्मिक र सामाजिक जगलाई भने बिस्तारै खोक्रो बनाउँदै लगेको छ। सरकारले सधैं रेमिट्यान्सको अर्बौंको तथ्याङ्कमा गर्व गरिरहँदा, देशभित्रै युवाहरूलाई रोक्ने, तिनिहरूको परिवारलाई जोगाउने र हाम्रा गाउँहरूलाई पुनः जीवित गराउने कुनै ठोस योजना ल्याउन सकेको छैन। जबसम्म हाम्रा गाउँघरका खेतबारीमा युवाहरूको पसिना बग्दैन र पुर्खाको आँगनमा तन्नेरीहरूको हाँसो गुञ्जिदैन, तबसम्म सहरका महलहरू जति नै टल्किए पनि हाम्रो देश कहिल्यै समृद्ध हुन सक्ने छैन। परिवार छिन्नभिन्न पारेर र गाउँ रुवाएर यो देश कहिल्यै हाँस्न सक्दैन। त्यसैले बैदेशिक रोजगारलाइ विस्तारै हटाउदै आफ्ना जनताहरूलाइ स्वदेशमा नै रोजगार सृजना गर्नु सरकारको दायित्व हो। यसमा सरकार कदाचित पन्छन मिल्दैन।

© सामाजिक तथा साहित्यिक संस्मरण • ग्रामीण नेपालको तीतो यथार्थ